DANIŞTAY 4. DAIRE

Danıştay 4. Daire Başkanlığı         2024/3543 E.  ,  2025/1148 K.
"İçtihat Metni" T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2024/3543
Karar No : 2025/1148

TEMYİZ EDENLER : 1- (DAVALI) ... Bakanlığı
VEKİLİ : Hukuk Müşaviri ...

2- (DAVALI YANINDA) MÜDAHİL: ... Enerji Üretim Anonim Şirketi
VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVACILAR) :
1- ...
2- ...
...
88- ...
89- ...
VEKİLİ : Av. ...

İSTEMİN KONUSU : ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının iptale ilişkin kısmının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Artvin ili, Borçka ilçesi, ... Köyü ve Merkez ilçe, ... Köyü sınırları içerisinde Çermik, Kurdid ve Cancak dereleri üzerinde ... Enerji Üretim A.Ş. tarafından yapılması planlanan "Çermik HES (12,92MWm/12,40MWe)" projesi ile ilgili olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından tesis edilen ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; davacılardan ...'nın 23/02/2023 tarihinde vefat ettiği, iptali istenen "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararının yalnız öleni ilgilendiren davalardan olmadığı, davayı takip hakkı kendisine geçenin/geçenlerin başvurmasına kadar dosyanın ... yönünden işlemden kaldırılmasına karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşıldığı, diğer davacılar yönünden ise; dosyada yer alan bilgi ve belgelerin, Harita Mühendisi, İnşaat Mühendisi, Jeoloji Mühendisi, Maden Mühendisi, Çevre Mühendisi, Orman Mühendisi, Ziraat Mühendisi ve 2 Biyologtan oluşan bilirkişilerden oluşan heyet ile mahallinde yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan kök ve ek Bilirkişi Raporunun birlikte incelenmesinden; proje alanına yakın mesafelerde bilimsel araştırmalar için önem arz eden ve/veya nesli tehlikeye düşmüş veya düşebilir türler ve ülkemiz için endemik olan türlerin yaşama ortamı olan alanların yer aldığı, proje alanı üzerinde yer alan su kaynaklarına doğal göl, gölet ve barajlar gibi alıcı ortamın mevcut kalitesinin bozulmasına neden olabilecek her türlü atık suyun deşarjı engelleneceği ve bunun için gerekli tedbirler alınacağı belirtilse de bu tedbirlerin ne olduğunun belirtilmediği, işletmede olan Arpa Regülatörü ve HES ile Erenler Regülatörü ve HES projeleri göz önüne alınarak kümülatif etki değerlendirmesi yapılmakla birlikte kümülatif etkinin havza bazında nasıl olacağına dair bir değerlendirmenin yapılmadığı, sadece mevcut durumda var olan HES’lerin olumsuz etki yaratmadığı hakkında bilgi verildiği, aynı anda 3 ayrı HES faaliyetinin olması durumunda, su kütle dengesinin nasıl etkileneceğinin açıklanmadığı, ayrıca planlanan projeyi (Of Regülatörü ve HES Projesi) dahil edecek şekilde bir kümülatif değerlendirme yapılmadığı, projenin hangi aşamasında toz hangi aşamasında gürültü gibi çevresel etkilerin oluşacağının gösterilmediği, proje kapsamında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı toz yayıcı işlemler ve tesis etrafında bulunan diğer kirleticilerle birlikte öngörülen kümülatif etki ayrı senaryolar halinde modellendiği ve tüm senaryoların kontrollü çalışma şartları esas alınarak yapıldığı, ancak kontrolsüz şartlarda çalışılması durumunda ortaya çıkacak riskler ve çevresel etkinin değerlendirilmediği, proje kapsamındaki toz yayıcı işlemlerden kaynaklı toz emisyon dağılımının modellenmesi sonucu ortaya çıkan kısa vadede çöken toz konsantrasyonunun kontrollü şartlarda bile sınır değere çok yakın olduğu, ÇED Raporu’nda, taşkın konusu ile ilgili bir irdeleme yapılmadığı, Bölgesel Taşkın Frekans Analizi’nde (BTFA), bölgede bulunan başka istasyonlardan faydalanılarak hesapların yapıldığının belirtildiği, bu istasyonların sayısının ve özelliklerinin belli olmaması nedeniyle bu yöntemden elde edilen sonuçların doğruluğunun belirlenemediği, ayrıca proje yeri taşkın debisinin belirlenmesinde hangi tekkerrür aralığının kullanılacağı ile ilgili bir bilgi bulunmadığı, floristik çalışmaların en az 4 mevsimi (ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış) kapsayacak şekilde yapılması, floristik zenginliğin korunması ve daha etkili/güvenilir bir envanter sunulması açısından oldukça önemli olduğu halde, sadece bir mevsimi (İlkbahar) ve üç günlük saha çalışmasını içeren floristik araştırma yapıldığı ve bunun alanın florasını ortaya koymak için yeterli olmadığı, hem flora hem de fauna kısmının aynı uzman tarafından yapılmış olduğu, proje alanının jeolojik özelliği dikkate alındığında heyelanlı bölge olduğu, faaliyetin heyelan ve benzeri bir yeryüzü hareketliliğine ve/veya sel olayına sebep olabilmesinin söz konusu olduğu, katı, sıvı ve gaz atıklar yönünden verilen taahhütlerin yeterli olmadığı, içme ve kullanma sularının etkileneceği, olumsuzlukların en aza indirilmesi için alınması planlanan tedbirlerin bilimsel metotlar açısından yeterli özellikler taşımadığı, projenin gerçekleştirileceği dere üzerinde bulunan diğer projelerin birbirleriyle etkileşim içinde olduğu, ÇED raporunda bu hususa ilişkin değerlendirme teknik olarak yeterli yapılmadığı ve bu hususta verilen taahhütlerin yeterli olmadığı, söz konusu projeye ilişkin hazırlanan Nihai Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) Raporunun içeriğinin eksik ve yetersiz olduğu, projede öngörülen faaliyet için hazırlanan raporun içeriğinin eksik olması ve etkilerin tam değerlendirilmemesi nedeniyle çevreyi korumak için gerekli önleyici önlemleri içermediği, bilimsel ve teknik yönden yeterli olmadığı anlaşıldığından, Artvin ili, Borçka ilçesi, ... Köyü ve Merkez ilçe, ... Köyü sınırları içerisinde Çermik, Kurdid ve Cancak dereleri üzerinde ... Enerji Üretim A.Ş. tarafından yapılması planlanan "Çermik HES (12,92MWm/12,40MWe)" Projesi hakkında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından verilen "Çevresel Etki Değerlendirme Olumlu" kararında hukuka uyarlık bulunmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle, davacılardan ... yönünden dava dosyasının işlemden kaldırılmasına, diğer davacılar yönünden ise dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davalı idare ve idare yanında müdahil tarafından; dava konusu işlemin hukuka uygun olarak tesis edildiği, dava konusu projenin gerek inşaat, gerekse işletme aşamasına ilişkin çevresel etkilerinin detaylı olarak incelendiği, bütün hesaplamaların ve değerlendirmelerin yeterli düzeyde bilgi ve belgeye dayandırılarak yapıldığı, bilirkişi raporuna itiraz dilekçelerinin Mahkemece değerlendirilmediği, bilirkişi raporuna itiraz dilekçelerinde ve temyiz dilekçesinde belirtilen gerekçelerle, temyize konu karara dayanak olan bilirkişi raporunun, Nihai ÇED Raporunu kusurlandıramayacağı, Mahkeme kararının bozularak davanın reddine karar verilmesi gerektiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Cevap verilmemiştir.

TETKİK HÂKİMİ : ...
DÜŞÜNCESİ : Mahkeme kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, Üye ...'in 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun "İvedi yargılama usulü" başlıklı 20/A maddesinin (i) bendi uyarınca Dairemizce keşif ve bilirkişi incelemesinin yaptırılması ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiği yolundaki usule ilişkin azlık oyuna karşın, Mahkemece yaptırılan bilirkişi incelemesinin yeterli olmaması nedeniyle maddi olay açıklığa kavuşturulmadığından bu aşamada temyiz isteminin esasının görüşülemeyeceği sonucuna varılarak, gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE :
MADDİ OLAY:
Artvin ili, Borçka ilçesi, ... Köyü ve Merkez ilçe, ... Köyü sınırları içerisinde Çermik, Kurdid ve Cancak dereleri üzerinde ... Enerji Üretim A.Ş. tarafından yapılması planlanan "Çermik HES (12,92MWm/12,40MWe)" projesi ile ilgili olarak ÇED Yönetmeliğinin 14. maddesi uyarınca Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı verilmiş, kararın iptali istemiyle bakılmakta olan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT:
2872 sayılı Çevre Kanununun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez..." hükmüne yer verilmiştir.
25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve dava konusu işlem tarihinde yürürlükte bulunan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinde; ''Çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararı: Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hakkında Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır. Aynı Yönetmeliğin 6. maddesinde ise; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler. (2) Kamu kurum/kuruluşları, bu Yönetmelik hükümlerinin yerine getirilmesi sürecinde proje sahiplerinin veya Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların isteyeceği konuya ilişkin her türlü bilgi, doküman ve görüşü vermekle yükümlüdürler. (3)(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ancak bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel teşkil etmez. (4) Bu Yönetmelik hükümlerine göre karar tesis edilmeden önce, projenin gerçekleştirilmesinin mevzuat bakımından uygun olmadığının tespiti halinde, aşamasına bakılmaksızın süreç sonlandırılır." kuralına, 7. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğin; a) Ek-1 listesinde yer alan projelere, b) "ÇED Gereklidir" kararı verilen projelere, c) Kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi ek-1 listesinde belirtilen eşik değer veya üzerinde olan projelere, ÇED Raporu hazırlanması zorunludur." kuralına yer verilmiştir. Aynı Yönetmeliğin Ek-III bölümünde; Çevresel Etki Değerlendirmesi Genel Formatının ihtiva etmesi gereken hususlar düzenlenmiş, Bölüm I: Projenin tanımı ve özellikleri; a) Proje konusu yatırımın tanımı, özellikleri, ömrü, hizmet maksatları, önem ve gerekliliği, b) Projenin yer ve teknoloji alternatifleri, proje için seçilen yerin koordinatları Bölüm II: Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Çevresel Özellikleri; Proje alanının ve önerilen proje nedeniyle etkilenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, doğal afet durumu, toprak, su, hava, atmosferik koşullar, iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, kültür varlığı ve sit özellikleri, peyzaj özellikleri, arazi kullanım durumu, hassasiyet derecesi (Ek-5’deki Duyarlı Yöreler Listesi de dikkate alınarak) benzeri özellikleri Bölüm III: Projenin İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler, Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunların belirlenmesi, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi, b) Sera gazı emisyon miktarının belirlenmesi ve emisyonların azaltılması için alınacak önlemler, c) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azaltılması için alınacak önlemler, ç) İzleme Planı (inşaat dönemi), Bölüm IV: Halkın Katılımı; a) Projeden etkilenmesi muhtemel ilgili halkın belirlenmesi ve halkın görüşlerinin çevresel etki değerlendirmesi çalışmasına yansıtılması için önerilen yöntemler, b) Görüşlerine başvurulması öngörülen diğer taraflar, Notlar ve Kaynaklar; Ekler: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası hazırlanmasında kullanılan bilgi ve belgeler ile raporda kullanılan tekniklerden rapor metninde sunulamayan belgeler, Proje için seçilen yerin koordinatları, Proje için belirlenen yer ve alternatiflerinin varsa; çevre düzeni, nazım, uygulama imar planı, vaziyet planı veya plan değişikliği teklifleri, Proje ile ilgili olarak daha önceden ilgili kurumlardan alınmış belgeler şeklinde düzenleme yer almaktadır.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinin atıf yaptığı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu yerine çıkarılan ve 01/10/2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun "Bilirkişi Raporuna İtiraz" başlıklı 281. maddesinde; (1) Taraflar, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilirler. (2) Mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulmasını sağlamak için, bilirkişiden, yeni sorular düzenlemek suretiyle ek rapor alabileceği gibi, tayin edeceği duruşmada, sözlü olarak açıklamalarda bulunmasını da kendiliğinden isteyebilir." hükmüne yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME :
Çevresel etki değerlendirmesi; gerçekleştirilmesi planlanan projenin, çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin belirlenerek değerlendirilmesi amacıyla yapıldığından, ÇED sürecinde verilen kararların iptali istemiyle açılacak davalarda, yukarıda belirtilen Yönetmeliğin Ek 3 maddesindeki unsurlar yönünden, ÇED kararlarının bir bütün olarak çevresel etkilerinin irdelenmesi gerekmektedir.
Bununla birlikte, ÇED süreci sonunda verilecek kararların yargısal denetimi yapılırken, seçilecek bilirkişiler arasında bir çevre mühendisinin bulunması, diğer bilirkişilerin ise projenin ve bulunduğu çevrenin özelliklerine göre, proje tanıtım dosyasını veya nihai ÇED raporunu hazırlayan kişilerin uzmanlık alanları da dikkate alınmak suretiyle seçilmesi gerekmektedir. Nihai ÇED Raporunda veya proje tanıtım dosyasında onlarca uzmanın imzası bulunabildiğinden, birebir aynı sayıda ve aynı uzmanlık alanında olmasa dahi, yargılama usulü kurallarının elverdiği ölçüde, usul ekonomisi de gözetilerek bir denge kurulması, seçilecek bilirkişilerin projenin bulunduğu alana ve projeye yapılan itirazlara göre değerlendirilmesi zorunlu olan ana konu başlıkları bakımından yeterli uzmanlığa sahip olması, tarafları tatmin edici ve adil bir yargılama yapılması açısından gerekliliktir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin değerlendirilmesinden, bilirkişi raporunda eksiklik veya belirsizlik arz edilen hususların varlığı durumunda, Mahkemece bu hususların, bilirkişiye tamamlattırılması ya da belirsiz olan hususların açıklattırılması veya yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırılabileceği sonucuna varılmaktadır.
Dava konusu işleme konu projede, Artvin İli, Borçka İlçesi, ... Köyü ve Merkez İlçesi, ... Köyü sınırları içerisinde Çermik, Kurdid ve Cancak deresi üzerinde davalı yanında müdahil şirket tarafından “Çermik HES Projesi (12,92 MWm/12,40 MWe)”nin gerçekleştirilmek istendiği, proje için; Cancak Deresi üzerinde 1.225,60 m talveg, 1.228,37 m kret ve 1.229,57 m maksimum su kotunda tirol tipinde yapımı planlanan Cancak regülatörü ile alınacak suların 770,00 m uzunluğunda iletim borusu ile Çermik Deresi üzerinde yer alan Çermik regülatörüne aktarılması; Çermik Deresi üzerinde 1.197,50 m talveg, 1.202,85 m kret kotu ve 1.203,85 m maksimum su kotunda tirol tipi Çermik regülatörü ile alınacak suların 1.561,00 m uzunluğunda iletim borusu ile 1.010,00 m kuyruk suyu kotunda 2 eşit üniteli pelton türbinden oluşan 11,740 MWm/11,270 MWe kurulu gücündeki Çermik HES’e düşürülmesi ile ortalama toplam 25,730 GWh/yıl enerji üretilmesi; Kurdid Dere üzerinde1.105,30 m talveg, 1.108,45 m kret ve 1.109,66 m maksimum su kotunda tirol tipinde yapımı planlanan Kurdid regülatörü ile alınan suların 830,00 m uzunluğunda iletim borusu ile 1.010,00 m kuyruk suyu kotunda 1 üniteli pelton türbinden oluşan 1,180 MWm/1,130 MWe kurulu gücündeki Çermik HES’e düşürülmesi ile yılda toplam 3,450 GWh/yıl enerji üretilmesi öngörülmekte, bu şekilde; projenin toplam kurulu gücü 12,92 MWm/12,40 MWe, yıllık minimum enerji üretimi 24,770 GWh/yıl, yıllık ortalama toplam enerji miktarının 29,180 GWh/yıl ve yıllık maksimum enerji üretiminin 44,314 GWh/yıl olmasının planlandığı belirtilmektedir.
Uyuşmazlığın çözümü için İdare Mahkemesince yaptırılan keşif sonrasında hazırlanan bilirkişi raporlarındaki tespitler, temyize konu karara dayanak alınmış olup, 06/11/2023 havale tarihli Bilirkişi Raporunda; " Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği’nin “Baca dışı emisyon kaynaklarının (alan kaynak) yüzey dağılımı 0,04 km2’den büyükse, tesis etki alanı, alan kaynak karenin ortasında olmak üzere bir kenar uzunluğu 2 km olan kare şeklindeki alandır.” hükmü gereği ve emisyon kaynaklarının dağılımı dikkate alınarak, 3,5 km x 2,5 km olarak etki alan olarak belirlendiğinin görüldüğü, 25.11.2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliği, Ek-5’te yer alan duyarlı yöreler listesi uyarınca proje alanı; Milli Parklar Kanunu’nun 2’nci maddesinde tanımlanan ve bu Kanunun 3’üncü maddesi uyarınca belirlenen alanlardan proje alanına yaklaşık 13,2 km mesafede Hatilla Vadisi Milli Parkı, yaklaşık 10 km mesafede Camili Efeler Tabiatı Koruma Alanı, yaklaşık 6,3 km mesafede Camili Gorgit Tabiatı Koruma Alanı ve yaklaşık 5 km mesafede Borçka Karagöl Tabiat Parkı yer aldığı, Bilimsel araştırmalar için önem arz eden ve/veya nesli tehlikeye düşmüş veya düşebilir türler ve ülkemiz için endemik olan türlerin yaşama ortamı olan alanlar, biyosfer rezervi, biyotoplar, biyogenetik rezerv alanları, benzersiz özelliklerdeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların bulunduğu alanlar kapsamında proje alanının kuzeyinde yaklaşık 4 km mesafede Camili Biyosfer Rezerv Alanı bulunduğu, ...Proje alanı üzerinde yer alan su kaynaklarına doğal göl, gölet ve barajlar gibi alıcı ortamın mevcut kalitesinin bozulmasına neden olabilecek her türlü atık suyun deşarjı engelleneceği ve bunun için gerekli tedbirler alınacağı belirtilse de bu tedbirlerin ne olduğunun belirtilmediği, Proje kapsamında 167 sayılı Yeraltısuyu Hakkında Kanun, Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik, İçme- Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelik, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve benzeri yönetmelikler kapsamında, yeraltı ve yerüstü su kaynaklarına zarar verilmeyecek şekilde hareket edileceği beyan ve taahhüt edildiği, Çermik HES Projesi kapsamında hazırlanan “Çermik Deresi Alt Havzasında Yer Alan Çermik Regülatörü ve Diğer HES Projelerine Ait Kümülatif Etki Değerlendirme Raporu” incelendiğinde işletmede olan Arpa Regülatörü ve HES ile Erenler Regülatörü ve HES projeleri göz önüne alınarak kümülatif etki değerlendirmesi yapıldığının belirtildiği ancak kümülatif etkinin havza bazında nasıl olacağına dair bir değerlendirme yapılmadığı, sadece mevcut durumda var olan HES’lerin olumsuz etki yaratmadığı hakkında bilgi verildiği, aynı anda 3 HES faaliyetinin olması durumunda, Su kütle dengesinin nasıl etkileneceğinin açıklanmadığı, ayrıca planlanan projeyi (Of Regülatörü ve HES Projesi) dahil edecek şekilde bir kümülatif değerlendirme yapılmadığı, ... Şekil-1’deki Proje İş Akış Şeması detaylıca incelendiğinde projenin hangi aşamasında toz hangi aşamasında gürültü gibi çevresel etkilerin oluşacağı gösterilmediği ve bu aşamalardaki teknik ve bilimsel önlemlerin verilmediği, yapılması planlanan projenin ölçütleri ve çevreye olası etkileri dikkate alındığında, ÇED raporunun usulüne uygun hazırlanmadığı, proje kapsamının asgari gereklilikleri taşımadığı, yeterli uzman personelin bilgi ve katkısının projenin hazırlanmasında dikkate alınmadığı, ...Proje alanının, 22.100 km2’lik alana sahip Çoruh Havzası içerisinde ve Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yer aldığı, havza içerisinde yer alan en önemli akarsuyun Çermik Deresi olduğu, havza sınırları dahilinde farklı dereler üzerinde yer alan HES ve Regülatör projeleri bulunduğu, Çermik Deresi ana kolunda, önerilen projenin mansabında işletmede olan Arpa Regülatörü, Arpa HES ve Erenler Regülatörü bulunduğu, ayrıca HES projesinin membasında Çoruh Havzası Master Plan Raporu’nda önerilen Of Regülatörü ve HES Projesinin olduğunun belirtildiği, ...Sağlık Koruma Bandının tesisin Toplu ve Çevre Sağlığına yapacağı etkiler dikkate alınarak Sağlık Bakanlığı’nın ... Tarih ve ... sayılı Çevre ve Toplum Sağlını olumsuz etkileyebilecek GSM’lerin etrafında bırakılacak olan Sağlık Koruma Bandı Mesafesinin Belirlenmesi Hakkında Yönerge doğrultusunda gerekli olan mesafe bırakılacağı taahhüt edildiği, ancak herhangi bir mesafe belirlenmediği, ... proje alanı üzerinde yer alan su kaynaklarına doğal göl, gölet ve barajlar gibi alıcı ortamın mevcut kalitesinin bozulmasına neden olabilecek her türlü atık suyun deşarjı engelleneceği ve bunun için gerekli tedbirler alınacağı belirtildiği, ancak bu önlemlerin neler olduğu teknik ve bilimsel olarak açıklanmadığı,... kontrollü şartlarda durumunun sadece çalışıldığı, kontrolsüz şartlarda çalışılması durumunda ortaya çıkacak riskler ve çevresel etkinin değerlendirilmediği, Proje kapsamındaki toz yayıcı işlemlerden kaynaklı toz emisyon dağılımının modellenmesi sonucu ortaya çıkan kısa vadede çöken toz konsantrasyonunun kontrollü şartlarda bile sınır değere çok yakın olduğu, ... HES’lerin bazı dezavantajlarının işletme aşamasından ziyade inşaat aşamasında ortaya çıktığı, faaliyeti sırasında çevre dostu olarak ifade edilen HES’lerin inşa edilme sürecinde çevreye büyük zararlar verebildiği, yapım aşamasında, üzerine inşa edilecek dere, kanallar ile başka bir yöne akıtılmaktadır ki bu işlem sırasında da çevre ormanlara zarar verilmesi söz konusu olduğu, üzerine inşa edilen dere içerisinde yaşayan canlıların yaşamına müdahale edildiği, ancak bu zararın derelere can suyu bırakılarak ve yerinde denetim yapılarak önlenebildiği, eğer gerekli önlemler alınmazsa, bölgenin ekosistemine zarar verebilmekte, arazi kaybına neden olabilmekte, yapım aşamasında doğal habitat bozulabilmekte, erozyon ve sel oluşumunda artış gözlenebilmekte, zayıf inşaat, doğal afetler veya sabotaj nedeniyle meydana gelen bir arıza, nehir aşağı yerleşim yerleri ve altyapı için olumsuz sonuçlar doğurabilmekte, santralin faaliyeti sırasında barajlarda yüksek oranda buharlaşma meydana geldiği, bu buharlaşmada çevre yörelerdeki toprakların tuz oranını arttırdığı ve toprağın verimliliğini azalttığı, ...Proje alanına yakın köylerde küçükbaş ve büyükbaş hayvancılık sınırlı düzeyde yapılırken Balcı ve Kaynarca köylerinde arıcılık faaliyetlerinin geliştiği, İnşaat döneminde oluşması muhtemel tozun tarımsal ürünler ve arıcılık üzerinde olumsuz etkileri olabileceği, ...Sel açısından değerlendirme; Proje alanında çok dik bir coğrafi yapıda ve özellikle bahar ayları ve yaz mevsimi başlarında meydana gelebilecek aşırı yağışlarla ile kar erimesinin birlikte oluşma ihtimalinin olması, proje alanını taşkın açısından oldukça duyarlı hale getirdiği, ancak ÇED Raporu’nda “II.2.5. Hidrolojik özellikler” başlığı altında istenmesine karşın taşkın konusu ile ilgili bir irdeleme yapılmadığı, “III.1.9. Proje alanına dair taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile…..” başlığı altında ise taşkın etüdü yapılmasına karşın, bu etüdle ilgili eksiklikler tespit edildiği, ...Nihai ÇED Raporunda floristik açıdan faydalanılan kaynaklar incelendiğinde (Sayfa 465), bu kaynakların güncel olmadığı ve literatürlerin de zayıf olduğu, Botanik /Flora alanında keşif gözlemlerinde fotoğraflanan ve alanda yaygın gözlenen bazı bitki türlerinin Nihai ÇED Raporu Bitki Tür Listesinde (Tablo II.2.9. 1. Floristik Tür Listesi / Sayfa 109) yer almadığı, Nihai ÇED Raporundaki uzman biyoloğun alanın floristik yapısını iyi bir şekilde gözlemlemediği, ...Proje uygulama alanı Doğu Karadeniz bölgesinin denize yönelimli kuzey bakılı 900 metre ile 1450 metre yükseklik aralığında çok yıllık yaprak döken ağaçsı formlar ve ibreli orman örtüsünden oluşan vejetasyona sahip eğimli yamaçlardan oluşan habitat yapısının olduğu, proje alanında gerçekleşecek inşaat faaliyetinden sonra tekrar aynı doğal habitatı ve floristik zenginliği sağlamanın alanın eğiminden dolayı oldukça zor olduğu, proje alanının flora ve fauna özellikleri bakımından dava konusu proje için müsait olmadığı, proje alanına ait yer yapısının jeolojik olarak nasıl bir özellik arz ettiği dikkate alındığında heyelanlı bölge olduğunun, faaliyetin heyelan ve benzeri bir yeryüzü hareketliliğine ve/veya sel olayına sebep olabilmesinin söz konusu olduğu, proje kapsamında yapılacak patlatmaların çevreye ve yerleşim yerlerine olası etkilerinin neler olacağının kısmen değerlendirildiği, proje alanında tarım arazisi bulunmadığının, toz kirliliği ve gürültü kirliliği oluşacağının, bir tedbir alınmadığının, katı, sıvı ve gaz atıklar yönünden verilen taahhütlerin yeterli olmadığının, içme ve kullanma sularının etkileneceğinin, olumsuzlukların en aza indirilmesi için alınması planlanan tedbirlerin bilimsel metotlar açısından yeterli özellikler taşımadığının, proje alanındaki ormanlara olası etkilerin tüm bu hususlarla birlikte balık geçitleri, can suyu, yer altı suları, hafriyat depo alanları ile ilgili ÇED raporunda yapılan tespitler ve alınan tedbir ve tespitlerin bu proje için yeterli özellik taşımadıkları, ...Proje sahası içinde tarım alanı, balık çiftliği, değirmen vb. su kullanımını gerektirir bir işletme, yapı ve tesis bulunmadığı, Proje alanına en yakın köyün Balcı Köyü olduğu, burada temel geçim kaynağının tarımsal faaliyet ve arıcılık olduğu, temel olarak fındık üretimi yapıldığı, Köyde yıllık üretilen fındığın yaklaşık 15 ton olduğu, 1000’den fazla arı kovanı bulunduğu, fındık ve balın yanı sıra gelir getirici bir diğer faaliyetin tütün üretimi olduğu, Köyde yaklaşık 17-18 hanenin tütün yetiştiriciliği yaptığı, HES projesinin inşaat aşamasında patlatmadan kaynaklı olarak toz ve gürültü olabileceği, gürültü ve tozun hayvancılık ve bitkisel üretim faaliyetleri üzerinde olumsuzluklara yol açabileceği, ...proje alanı içinde olmasa da proje alanına yakın Balcılar ve Kaynarca köylerinde, inşaat döneminde oluşması muhtemel tozun tarımsal ürünler ve arıcılık üzerinde olumsuz etkileri olabileceği, ...ÇED başvuru alanında; A ve C odun hammaddesi üretim, E Doğa koruma, F GEN koruma, I (Toprak koruma) işletme sınıflarında kaldığı, gen koruma ormanında kalan alanlar ile gençleştirme alanlarında sahanın büyük kısmının kalmasının, sahanın HES projesi olarak planlanmasına engel oluşturduğu, ÇED süreci sonrası yasal olarak kullanılan amenajman planının değişmesi dikkate alınması gerektiği, ...2022 yılında yürürlüğe giren ve yasal olarak geçerli olan amenajman planında sahanın bir kısmı GEN koruma ormanları içerisinde kaldığı, arıca, sahanın büyük kısmının yine orman alanlarının yenilenmesi ve gençleştirilmesi için ayrıldığı, ekosistemin devamlılığı için anahtar özelliğe sahip gençleştirme alanları içerisinde kaldığı, ...ÇED raporunda “…Proje alanına mevcut yollar ve orman içi yollar ile ulaşım sağlanabilmektedir. Proje kapsamında planlanan iletim hatları mevcut orman içi yolun şev dibine gömülecektir. İletim hattı kazı imalatı aç-kapa yöntemi ile araç geçişini aksatmayacak şekilde gerçekleştirilecektir…” ifadesinin yer aldığı, ancak, proje de yapılan incelemede yollar ile HES için hazırlanacak su boru sisteminin çoğu bölgede örtüşmediği, mevcut yol hattı kullanılmadığı için ekosistem tahribatına yol açacağı, ...Çermik HES Projesinde yer alan regülatör, çökeltim havuzu ve cebri borunun tamamının ormanlık sahada kaldığı, HES projesinin bulunduğu alanın, biyolojik çeşitlilik açısından en zengin ve tehlike altındaki alanlardan olduğu, bu alandaki bitki çeşitliliği sayesinde yöre halkı burada arıcılık yaparak önemli gelir elde ettiği, yörede kurulması düşünülen Çermik HES Projesi ile ilgili sosyal problemlerin oluşacağı, orman halk ilişkilerinin bozulacağının düşünüldüğü, ...Proje kapsamında iletim hatlarının sert ve dayanımı yüksek bazalt ortamlarının teknik ve ekonomik olarak ancak patlatmalı kazılar ile kazılabileceği, patlatmalı kazılar esnasında gerekli önlemlerin alınması, ortaya çıkacak toz emisyonuna karşı kontrollü şartlarda çalışılması, çevre yaşayanların güvenliği ve halk sağlığı açısından önem taşıdığı, yapılan toz emisyonu modellemelerinde kısa vadede çöken toz konsantrasyonlarının sulama yapılarak çalışılması durumunda bile sınır değerlere çok yakın olduğu, bu durumda orman ve arıların olumsuz etkilenmesine neden olabileceği, ...ÇED Raporu’nda yapılan taşkın etüdü hesaplamalarının yeterince açık olmadığı, taşkın durumu için dikkate alınan proje debisinin hangi tekerrür aralığı dikkate alınarak seçileceğinin ortaya konmadığı, inşaat ve işletme aşamasında taşkına karşı ne tür tedbirlerin alınacağının belirtilmediği, proje kapsamında bölgede çalışacak insanların güvenliği açısından bir risk teşkil ettiği, ...“Thiessen Poligonu için kaç adet istasyondan faydalanıldığı, bu istasyonlara ait verilerin ölçüm aralığının ne olduğu, dikkate alınan yağışın hangi standart yağış süresine ait olduğu, en büyük yağış değerlerine ait uygun dağılımı bulmak için hangi dağılımlardan faydalanıldığı, gibi sorulara ait bilgilerin ÇED Raporu’nda bulunmadığı, bu durumun, elde edilen debilerin uygun bir biçimde elde edilip edilmediğinin değerlendirilmesinin yapılmasını engellediği, kullanılan sentetik yöntemlerin taban akışını dikkate almadığı, elde edilen debi değerlerine taban akışının eklenmesi gerektiği, bu akışın eklenip eklenmediğinin, eklendi ise bunun hesabının nasıl yapıldığının ÇED Raporu’nda belirtilmediği, Raporda Mockus yönteminde iki adet K katsayısı değeri verildiği, bunları ne anlam taşıdığı hangi denkleme ait olduğunun raporda açıklanmadığı, NTFA’nın hesabında ... No.lu Deviskel Dere-Gündoğdu AGİ’ye ait verilerinin bir dağılıma uydurulduğu ve buradan TFA yapıldığının belirtildiği, Verilerin kaç yıllık ölçümler kullanılarak elde edildiği, analizde hangi dağılımların kullanıldığı, verilerin regülatör ve santral yerlerine nasıl taşındığı, bu taşıma alansal oran ile yapıldıysa bu oranlamada bir katsayı kullanılıp kullanılmadığı hususları ÇED Raporu’nda bulunmadığı, bu durumun yönteme ait hesapların uygun bir şekilde yapılıp yapılmadığının belirlenmesini engellediği, BTFA’da ise bölgede bulunan başka istasyonlardan faydalanılarak hesapların yapıldığı belirtildiği, bu istasyonların sayısının ve özelliklerinin belli olmaması nedeniyle bu yöntemden elde edilen sonuçların doğruluğunun belirlenmediği, proje yeri taşkın debisinin belirlenmesinde hangi tekkerrür aralığının kullanılacağı ile ilgili bir bilgi verilmediği, ...Projenin gerçekleştirileceği dere üzerinde bulunan diğer projelerin, dava konusu proje alanına mesafelerinin ne kadar olduğu, tüm bu projelerin birarada çalışmaya başlamaları halinde çevre üzerinde etkiler doğacağının, tüm bu projelerin birbirleriyle etkileşim içinde olduklarının, ÇED raporunda bu hususa ilişkin değerlendirmenin teknik olarak yeterli yapılmadığı, bu hususta verilen taahhütlerin yeterli olmadığı değerlendirmelerinde bulunularak Nihai Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) Raporunun içeriğinin eksik ve yetersiz olduğu, çevresel etkilerin tam değerlendirilmediği, toprakta, suda veya havada kalıcı özellik gösterip çevreyi kirletebileceği ve gerekli çevreyi korumak için önleyici önlemleri içermediği, inşaat ve işletme sürecinde yaşanması muhtemel olaylar olduğu değerlendirildiğinde bilimsel ve teknik yönden yeterli olmadığı sonuç ve kanaatine varıldığı belirtilmiştir.
Bilirkişi raporuna karşı davalı idarece ve davalı yanında müdahil ... Enerji Üretim A.Ş. tarafından itiraz edilmesi üzerine alınan ve 09/03/2024 tarihinde Mahkemeye sunulan ek bilirkişi raporunda; dava konusu "Çermik HES (12,92MWm/12,40MWe)" projesinin 25.10.2023 tarihli kök raporuna yapılan itirazların hiçbirinde Üniversitelerden alınmış uzman görüşü olmadığı, bilimsel yayın veya makaleye atıfta bulunulmadığı, yapılan itirazların teknik değerlendirmeye bağlı bilimsel açıklamalar içermediği gerekçesi ve ön kabulü ile kök rapordaki tüm tespitlerde ve görüşlerinde değişiklik olmadığı belirtilerek ek raporun hazırlandığı, dolayısıyla davalı idarenin ve idare yanında müdahilin bilirkişi raporuna yönelik iddiaların karşılanmadığı görülmektedir.
Bu durumda, uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla, bilirkişi raporuna yönelik itiraz dilekçelerinde yer alan iddialar ile temyiz dilekçelerinde yer alan iddiaların dikkate alınmak suretiyle, dava konusu projeye ilişkin çevresel etkilerin, projenin çevresel açıdan oluşturabileceği muhtemel zararlar ile bu zararların alınacak önlemlerle giderilebilmesinin mümkün olup olmadığının, yeni bir bilirkişi heyetiyle, mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması suretiyle, her bir uzmanlık dalı için ayrı ayrı değerlendirme yapmak suretiyle hazırlanacak rapor ile dosyadaki bilgi ve belgeler birlikte değerlendirilerek yeniden bir karar verilmesi gerekmektedir.
Bu itibarla, karara esas alınabilecek nitelikte ve yeterlilikte olmayan bilirkişi raporuna dayanılarak verilen dava konusu işlemin iptali yolundaki İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.

KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Temyiz isteminin kabulüne,
2. Temyize konu ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyize konu kısmının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,
4. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 25/02/2025 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.

(X) KARŞI OY :
Temyiz dilekçesinde öne sürülen hususlar, temyize konu Mahkeme kararının bozulmasını sağlayacak nitelikte bulunmadığından, ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının onanması gerektiği görüşüyle Dairemiz kararına katılmıyoruz.